Newyddion 2008

Gwaith yn yr ucheldiroedd

Unwaith eto eleni, rydym wedi bod yn brysur gyda gwaith maes yn yr ucheldiroedd. Gwelodd 2008 diwedd ar ein gwaith ar y Mynyddoedd Duon a Bryn Aberedw, yn ogystal â chwblhau arolwg ar ran o SENTA, maes hyfforddi’r fyddin ar Fynydd yr Epynt. Gwnaed hyn holl i’r Comisiwn Brenhinol ar Henebion, fel rhan o Fenter yr Ucheldiroedd. Rydym hefyd yn gweithio ar ddau brosiect arall, gwaith maes mewn ardal eang ar Fannau Brycheiniog ac ar Banc y Celyn, rhan arall o Fynydd Epynt. Bydd ffrwyth ein llafur yn ymddangos ar wefan Coflein www.coflein.gov.uk).

Hidden Histories

Ar ddechrau 2008, roedd Trysor wedi cwblhau prosiect a gomisiynwyd gan Gyngor Tref Ystradgynlais i greu Cynllun Dehongli ar gyfer ardal hynod ddiddorol yn ardal Cwmtwrch, Powys. Mae blynyddoedd o waith caled eisoes wedi cael eu rhoi tuag at ddatblygu prosiect “Ffordd y Glowyr” yn lleol, ond ein cyfrifoldeb ni oedd diffinio’r opsiynau sydd ar gael i ddatblygu’r syniad ymhellach. Mae’r ardal yn llawn hanes a harddwch naturiol, gan gynnwys hen simdde pwll glo Henllys Vale, cofgolofn ardderchog i’r diwydiant a fu.

Ffordd y Glowyr

Cawsom y fraint o weithio ar brosiect hynod ddiddorol yng ngogledd Ceredigion fel rhan o gynllun “Ysbryd y Mwynwyr”, dan ofal Cyngor Sir Ceredigion. Bwriad y prosiect oedd creu byrddau dehongli am y traddodiad mwyngloddio yn ardal Ceulanamaesmawr, yn ogystal â thaflen a deunydd i’w osod ar y we, i gyrraedd ymwelwyr a thrigolion lleol. Buom yn cydweithio â phobol leol yn ardal pentrefi Bontgoch, Talybont, Tre Taliesin, Tre’r-ddôl, Ffwrnais ac Eglwysfach, gyda chymorth Ecodyfi, o Fachynlleth. Gweler www.spirit-of-the-miners.org.uk

Doc Brunel

Pleser o’r mwyaf oedd helpu aelodau Ymddiriedolaeth Doc Brunel, yn Llansawel, Castell Nedd (hen gartref Paul!), paratoi dau banel i’w gosod yn ymyl doc hanesyddol Llansawel. IK Brunel oedd prif bensaer y doc, er iddo farw cyn i’w gynlluniau cael eu gwireddu yno. Mae ambell i strwythur gwreiddiol wedi goroesi, gan gynnwys y twr cronni, oedd yn cyflenwi pwer i’r system hydrolig a gweithio gât y doc a’r crêns oedd yn llwytho’r llongau a ddaethai yma i gasglu nwyddau megis tunplat, haearn, dur a glo. Mae’r hen dwr yn cael ei adnewyddu heddiw, diolch i ymdrechion bobl leol ac Ymddiriedolaeth Doc Brunel.

Sefydliad yr Archaeolegwyr

Mae Jenny wedi parhau yn ei rôl fel cadeirydd Sefydliad yr Archaeolegwyr yng Nghymru yn ystod 2008, gan helpu trefnu a chadeirio sesiwn yn ystod Cynhadledd Flynyddol y Sefydliad yn Abertawe eleni. Thema’r sesiwn oedd “Hunaniaeth Treftadaeth yng Nghymru.” Roedd Paul wedi cyflwyno un o’r papurau i’r sesiwn, ar thema “Iaith Treftadaeth yng Nghymru.” Yn ystod y gynhadledd, lansiwyd y “Fframwaith Ymchwil ar gyfer Archaeoleg Cymru”, sydd wedi cael ei lunio gan y Sefydliad, gyda chymorth y gymuned archaeolegol Gymreig. Fel cadeirydd, chwaraeodd Jenny ei rhan yn y datblygiad pwysig hwn ar gyfer archaeoleg yng Nghymru.

Teithiau ac Areithiau!

Teithiau ac Areithiau! Walks & Talks! Rydym wedi siarad â rhestr hir o grwpiau cymunedol a sefydliadau yn ystod 2008, gan gynnwys cymdeithasau hanes ynNhreamlod (Sir Benfro), Ystrad Meurig (Ceredigion) a Llanfallteg (Sir Gâr). Rydym hefyd wedi adrodd ar ganlyniadau ein gwaith mewn tair ardal yn yr hen Sir Frycheiniog i dri wahanol grwp ym Mhowys: arolwg y Mynyddoedd Duon i Gyfeillion Bannau Brycheiniog, yng Nghrughywel; arolwg Bryn Aberedw mewn arddangosfa unddydd yn Aberedw; arolwg SENTA i bwyllgor cadwraeth maes hyfforddi’r fyddin ym Mhontsenni. Ym Mis Medi, buom yn arwain aelodau Cymdeithas Hanes Sir Benfro yn ymweld â safleoedd archaeolegol ar fynydd Preseli. I ddathlu Wythnos Archaeoleg Genedlaethol 2008, buom yn arwain taith gerdded ar y Mynydd Du, Sir Gâr a chynnal arddangosfa ym Mrynaman.

Twristiaeth Dyffryn Aman Uchaf

Yn sgil lansiad Llwybrau Treftadaeth Aman Llwchwr yn 2007, mae prosiect newydd wedi ymddangos yn ardal Dyffryn Aman Uchaf, gyda chymorth Cymunedau’n Gyntaf Aman Uchaf. Comisiynwyd Trysor gan y tasglu twristiaeth leol i gynhyrchu taflen er mwyn hybu twristiaeth yn yr ardal.

Newyddion 2007

Mynyddoedd Duon

Yn ystod y flwyddyn, rydym wedi bod yn brysur gyda gwaith maes mewn sawl ardal yn hen siroedd Maesyfed a Brycheiniog,fel rhan o Fenter yr Ucheldiroedd, prosiect y Comisiwn Brenhinol ar Henebion. Dyma ddau lun o’r Mynyddoedd Duon, Sir Frycheiniog. Gallwch weld ffrwyth ein llafur yn ardal Pumlumon a Charno yn 2005 a 2006 ar wefan y Comisiwn erbyn hyn www.rcahmw.org.uk - dilynwch y cysylltiad i “Coflein”.

Archifau Cymunedol

Ar ddechrau 2007, buom yn gyfrifol am drefnu nifer o ddigwyddiadau ar draws yr hen Sir Forgannwg i hybu cynlluniau Archifdy Morgannwg i ddatblygu archifau cymunedol. Gwnaed y prosiect ar y cyd â Commanet, datblygwyr meddalwedd archifau cymunedol. Bydd adran arbennig ar wefan yr Archifdy sy’n esbonio’r prosiect ac yn rhoi canllawiau i gymunedau sydd am ddatblygu prosiectau eu hunain.

Ysbryd y Mwynwyr

Cawsom y fraint o weithio ar brosiect hynod ddiddorol yng ngogledd Ceredigion fel rhan o gynllun “Ysbryd y Mwynwyr”, dan ofal Cyngor Sir Ceredigion. Bwriad y prosiect oedd creu byrddau dehongli am y traddodiad mwyngloddio yn ardal Ceulanamaesmawr, yn ogystal â thaflen a deunydd i’w osod ar y we, i gyrraedd ymwelwyr a thrigolion lleol. Buom yn cydweithio â phobol leol yn ardal pentrefi Bontgoch, Talybont, Tre Taliesin, Tre’r-ddôl, Ffwrnais ac Eglwysfach, gyda chymorth Ecodyfi, o Fachynlleth. Gweler www.spirit-of-the-miners.org.uk

Coed Shelone

Wrth i’r flwyddyn ddirwyn i ben, rydym wedi bod yn paratoi paneli a thaflen ar gyfer Coed Shelone yn Llansawel, ger Castell Nedd, ar gyfer Cyngor Tref Llansawel a Groundworks Penybont, Castell Nedd a Phort Talbot. Yn gynharach yn y flwyddyn buom yn ymweld ag ysgolion cynradd lleol i drafod hanes yr ardal a chael awgrymiadau ar gyfer beth i gynnwys yn y deunydd dehongli.

Llyn Llech Owain

Rydym wedi gweithio ar nifer o brosiectau i Gyngor Sir Gaerfyrddin yn ystod y flwyddyn. Yn eu plith, rydym wedi cyfrannu at ddatblygu cynllun i ddehongli hanes Parc Gwledig Llyn llech Owain, ger Crosshands. Gwnaethom ofyn i arbenigwyr o Brifysgol Cymru Llambed cymryd siamplau o’r fawnog yma, i wella ein dealltwriaeth o hanes y llyn a thirwedd y parc. Roedd y canlyniad yn syfrdanol ac o bwys cenedlaethol. Darganfuwyd bod yna dros 8 metr o fwd a mawn o dan y wyneb, cofnod di-dor o hanes amgylcheddol yr ardal dros 15,000 o flynyddoedd. Adnabyddir Llyn Llech Owain bellach fel un o’r safleoedd pwysicaf i astudio palaeo-amgylchedd Cymru.

Llwybrau Aman Llwchwr

Ar ôl gosod paneli hanes lleol ym mhentrefi ardal Dyffryn Aman y llynedd, cwblhawyd prosiect ardderchog Pwyllgor Llwybrau Treftadaeth Aman Llwchwr eleni gyda chyfres o 9 taflen newydd a lansiad swyddogol yn Neuadd Gymunedol Gwauncaegurwen. Trysor sy’n gyfrifol am wneud y gwaith ymchwil a ‘sgrifennu testunnau’r thaflenni i gyd.

Castell Maenclochog

Yn ystod 2006, cawsom ein comisiynu i wneud arolwg manwl o safle maes parcio pentref Maenclochog yn Sir Benfro er mwyn profi bod yna gastell canoloesol yno. Daethom i’r casgliad bod y castell yno, mwy na thebyg, ond bod yna dystiolaeth i awgrymu presenoldeb hen gaer Oes Haearn ar y safle hefyd. Llwyddodd Planed i sicrhau y rarian i gomisiynu Archaeoleg Cambria i ddilyn i fyny ar ein hargymhellion a chloddio mannau o ddiddordeb o fewn y maes parcio a nodwyd gennym yn ein hadroddiad. Profodd y cloddiad bod yr hyn roeddem wedi darogan yn wir - gydag olion caer Oes Haearn yn cael eu datgelu, yn ogystal ag olion hen wal ffald y plwyf yn gorwedd ar ben mur tybiedig y castell canoloesol. Cewch hanes y cloddio ar www.cambria.org.uk. Cysylltwch â ni trwy ymholiadau@trysor.net am gopi pdf o’n hadroddiad gwreiddiol.

Newyddion 2006

Paneli a thaflenni Llwybrau Aman Llwchwr

Yn ystod 2006, gwnaethom gwblhau gweithio ar y prosiect yma i ddatblygu rhwydwaith o lwybrau cerdded gyda byrddau dehongli ar gyfer ardal Dyffryn Aman a’r Llwchwr uchaf, yn siroedd Caerfyrddin a Chastell Nedd Port Talbot. O Landybie i Gwmllynfell, mae 13 bwrdd dehongli mawr a 9 taflen hanes lleol wedi eu creu er mwyn esbonio i’r byd yr hyn sy’n gwneud yr ardal mor hynod a diddorol. Roeddem yn ffodus iawn i fod yn rhan o dîm wnaeth gydweithio gyda’r cymunedau lleol a Phwyllgor y Llwybrau i roi’r stori at ei gilydd.

Ar lannau Bugeilyn

Treulion ni sawl wythnos o’r flwyddyn yn gwneud gwaith maes i ddau brosiect wedi eu hariannu gan Gomisiwn Brenhinol Henebion Cymru, fel rhan o Fenter yr Uwchdiroedd. Eleni buon ni astudio’r ardal o gwmpas Bugeilyn, Sir Drefaldwyn (yng nghysgod Pumlumon) a bryniau Gwaunceste, Sir Faesyfed. Mae archaeoleg y ddwy ardal yn wych-yn cynnwys carneddau’r Oes Efydd, cytiau canoloesol a mwyngloddiau o Oes Fictoria. Ar ddiwrnod poethaf y flwyddyn (37C ar ddiwedd y prynhawn) cawsom ddianc o’r gwres ar lannau llyn Bugeilyn, un o’r mannau hyfrytaf y Canolbarth.

Castell Maenclochog

Yn ystod yr haf poeth, buon ni wrthi’n archwilio safle honedig Castell Maenclochog yn Sir Benfro, ar gyfer Cymdeithas Clochog. Pwrpas y prosiect oedd edrych i mewn i’r traddodiad fod castell canoloesol coll Maenclochog i’w ganfod ar safle maes parcio’r pentref. Wedi cyfnod o ymchwil yn y maes ac mewn gwahanol lyfrgelloedd, daethon ni’r casgliad bod y traddodiad yn debyg o fod yn gywir, ond hefyd fod yna bosibilrwydd mawr fod caer sy’n dyddio i’r Oes Haearn yn bodoli ar yr un safle. Bwriad y gymuned leol yw Adfywio’r rhan yma o’r pentref trwy ddehongli a hyrwyddo hanes y safle a’r pentref.

Fforwm Hanes Cymru ym Mhlas Tanybwlch

Gwnaethom gyflwyno papurau i gynhadledd gyntaf Fforwm Hanes Cymru a gynhaliwyd ym Mhlas Tan y Bwlch, Gwynedd ym Mis Hydref. Siaradodd Jenny ar “Gwerth Treftadaeth” a Paul ar “Byw a gweithio yn Ucheldiroedd y Canolbarth: Safbwynt Archaeolegol”. Mae’r Fforwm yn uno pobl o gymdeithasau lleol, grwpiau cymunedol gydag eraill o’r sectorau cyhoeddus a masnachol. Mae’n addo bod yn fforwm pwysig ar gyfer y sawl sydd â diddordeb yn hanes a thirwedd ein gwlad.

Cofio’r Rhyfel yn Sir Gâr

Hyfryd oedd cydweithio gyda Gwasanaeth Amgueddfeydd Sir Gaerfyrddin yn ystod y flwyddyn i recordio a hyrwyddo straeon pobl y sir am eu profiadau ar y Ffrynt Cartref yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Gwnaethom greu byseddet i’r amgueddfa sy’n cynnwys manylion lleoedd a digwyddiadau o fewn y sir sy’n gysylltiedig â’r rhyfel . Yn ogystal, gwnaethom ymchwilio ac ysgrifennu deunydd ar gyfer arddangosfa 22 panel, llyfryn a thaflen i’r prosiect. Mae’r daflen yn olrhain hanes y 10 safle pwysicaf o fewn y sir gydag olion o’r rhyfel yn goroesi. Mae’r rhain yn cynnwys maes awyr y RAF ym Mhenbre a’r darn o Linell Amddiffyn Sir Gaerfyrddin, a godwyd ym 1940 i amddiffyn y de-orllewin o’r ymosodiad disgwyliedig gan yr Almaenwyr. Bydd byrddau dehongli yn cael eu gosod ar y 10 safle hefyd. Gallwch brynu copi o’r llyfryn yn Amgueddfa Caerfyrddin am ddim ond £3!

Newyddion 2005

Edrych ar hanes Pwllcrochan gydag Ymddiriedolaeth y Tywysog Cymru

Yn y gwanwyn, gofynnwyd inni gweithio gyda gwirfoddolwyr ifainc gan Ymddiriedolaeth y Tywysog yn Sir Benfro i gofnodi hanes Pwllcrochan. Yn ystod y gwyliau hanner tymor, gwnaeth y grwp greu llinellau amser, archwilio’r ardal a disgrifio a thynnu lluniau o safleoedd diddorol. Rhoddwyd y cyfan at ei gilydd i greu hysbysfwrdd i’w osod ym maes parcio’r ganolfan addysg, yn hen eglwys plwyf Pwllcrochan, o fewn fframyn hardd a wnaed gan y gwirfoddolwyr eu hunain.

Archwilio mynyddoedd y canolbarth

Dros sawl wythnos o’r haf buom yn gwneud gwaith maes ar gyfer dau brosiect wedi eu hariannu gan Gomisiwn Brenhinol Henebion Cymru, fel rhan o Fenter yr Uwchdiroedd, sydd yn bwriadu cyflawni archwiliad archaeolegol llawn o fynydd-diroedd Cymru. Y ddwy ardal wnaethon ni archwilio oedd darn sylweddol o dir i’r gogledd i fynydd Pumlumon, ar y ffin rhwng Ceredigion a Phowys, a Mynydd Carno ym Mhowys.  Mae’r ddwy ardal yn hynod brydferth ac yn gyfoethog iawn o ran eu holion archaeolegol, sy’n dyddio o’r cyfnodau cynnar hyd at y cyfnod modern.

Dehongli Parc Coetir Mynydd Mawr

Ar gais Cyngor Sir Gaerfyrddin, buom yn gweithio mewn partneriaeth gyda Archaeoleg Cambria i gynhyrchu chwech hysbysfwrdd ar gyfer y Parc Coetir Newydd yma ar gyrion pentref y Tymbl yn Sir Gaerfyrddin. Mae’r parc wedi ei greu ar dir lle bu unwaith dau bwll glo, a chyn safle glo brig.  Mae’r hen dirwedd diwydiannol yma bellach yn hafan i fywyd gwyllt a phlanhigion, yn ogystal â bod yn lle poblogaidd gyda’r cyhoedd.

Seminarau treftadaeth i Gallu—Datblygu Pobl mewn Twristiaeth

Mynychodd dros 30 busnes twristiaeth gyfres o seminarau treftadaeth wnaethon ni baratoi ar gyfer Gallu , dros fisoedd yr hydref. Rhannwyd y sesiynau yn ddau, y rhan gyntaf yn ymwneud â meithrin sgiliau, yn dangos bobl sut i wneud gwaith ymchwil eu hunain, a’r ail rhan yn rhoi cyflwyniad iddynt ar hanes eu bröydd. Cynhaliwyd y seminarau mewn nifer o wahanol ardaloedd yn siroedd Abertawe, Caerfyrddin a Phenfro.

Lansio ein llyfr cyntaf!

Profiad annisgwyl oedd cael ein trin fel ’enwogion’ am ychydig oriau, wrth gael ein gofyn i lofnodi copiau o’r llyfr ysgrifennon ni i gymuned Llandysilio, yn ystod noson y lansio ar y 9fed o Ragfyr!  Syniad Pwyllgor Hanes ac Adloniant Llandysilio (y gwir arwyr!) oedd y prosiect yma, ac yn cynnwys cydweithio gyda’r gymuned dros gyfnod o 9 mis er mwyn cynhyrchu llyfr dwyieithog, llawn lluniau, ar hanes Gorllewin Llandysilio, Sir Benfro.

Newyddion 2004

Archeoleg Cambria

Yn y tri mis cyntaf ers cychwyn fel partneriaeth, rydym wedi ymgymryd â sawl darn o waith i Archeoleg Cambria i’w cynorthwyo tra roeddynt yn gosod staff i gymryd ein lle. Roeddem wedi cwblhau prosiect i Symud Ymlaen (Drefach, Felindre). Roedden nhw am wybod am archeoleg a hanes gwahanol lwybrau a hefyd hanes a statws pob llwybr.

Buom yn gweithio hefyd ar fas-data i’r prosiectau Eglwysig Canoloesol Cynnar a phrosiectau Claddedigaethol a Defodol Cynhanes am 2003-04 gan sicrhau cywirdeb bas-data y CSH a chynhyrchu ystadegau a rhestr o safleoedd allan o’r data.

I weld mwy am y prosiectau yma ewch at www.cambria.org.uk (yn agored mewn ffenestr newydd).

Cyngor Sir Gaerfyrddin

Yn ystod yr haf buom yn gweithio ar 13 o lwybrau cerdded i’w hyrwyddo ar daflenni gan Gyngor Sir Gaerfyrddin. Roedd y Cyngor yn llwyddiannus wrth ymgeisio am grant o’r gronfa Adfywio a ni gafodd y gwaith o ysgrifennu’r testun i’r 13 taflen. Fe fydd y taflenni yma ar gael yn fuan mewn Canolfannau Croeso yn Sir Gâr.